Toegang tot Europese rekenkracht: AI-fabrieken, AI-gigafabrieken en EuroHPC

Het juridisch kader

Stand van zaken en de teksten

De Europese Gemeenschappelijke Onderneming voor high-performance computing (EuroHPC) werd opgericht bij Verordening (EU) 2021/1173 van de Raad van 13 juli 2021 (PB L 256 van 19 juli 2021). Ze werd twee keer gewijzigd:

• Verordening (EU) 2024/1732 van de Raad van 17 juni 2024 voegde de pijler AI-fabrieken en AI-geoptimaliseerde supercomputers toe.
• Verordening (EU) 2026/150 van de Raad van 16 januari 2026, bekendgemaakt op 19 januari 2026 en in werking sinds 20 januari 2026, voegde AI-gigafabrieken en een pijler kwantumtechnologie toe.

De geconsolideerde tekst van 20 januari 2026 brengt alles samen. Die is een documentatiemiddel; alleen de versies in het Publicatieblad zijn authentiek.

De financiële bijdrage van de Unie aan de Gemeenschappelijke Onderneming bedraagt tot EUR 4 122 300 000, en de deelnemende staten moeten minstens evenveel bijdragen. Het geld komt uit Horizon Europa, het programma Digitaal Europa en de Connecting Europe Facility (artikel 5, lid 1, zoals vervangen door Verordening 2026/150).

Kernbegrippen

• Een AI-fabriek is een gecentraliseerde of gespreide entiteit die een AI-supercomputerinfrastructuur levert: een AI-geoptimaliseerde supercomputer of AI-partitie, een bijbehorend datacenter, specifieke toegang en AI-gerichte diensten, en die talent samenbrengt (artikel 2, punt 3 ter).
• Een AI-gigafabriek is een grootschalige faciliteit die de volledige levenscyclus van zeer grote AI-modellen aankan, van ontwikkeling tot grootschalige inferentie, met beveiligde cloudtoegang en een duurzame energie- en watervoorziening (artikel 2, punt 3 quater).
• Een AI-gigafabrieksconsortium is een groep in aanmerking komende juridische entiteiten, of een nieuwe juridische entiteit, opgezet om een AI-gigafabriek op te richten en te exploiteren, en voor minstens vijf jaar in de Unie gevestigd (artikel 2, punt 3 quinquies). De coördinator moet in de Unie opgericht zijn, er zijn hoofdkantoor hebben en onder zeggenschap staan van entiteiten of personen uit de Unie (artikel 2, punt 3 sexies).

Wie het aanbelangt

• Gebruikers: onderzoekers, start-ups, kmo's, scale-ups, de industrie en overheden die rekentijd voor AI nodig hebben.
• Gastentiteiten van supercomputers en AI-fabrieken, meestal nationale supercomputercentra.
• Consortiumpartners in een AI-gigafabriek, ook leveranciers van technologische infrastructuur.
• Leveranciers van supercomputers, processoren en datacentercomponenten.

Voorbeeld: een Belgische start-up die een taalmodel voor juridische documenten traint, heeft enkele weken GPU-tijd nodig. Ze kan toegang vragen tot het aandeel rekentijd van de Unie op een AI-fabriek, gratis voor private innovatieactiviteiten van kmo's als de toegangsvoorwaarden daarin voorzien.

De regels, artikel per artikel

AI-geoptimaliseerde supercomputers (artikel 12 bis). De Gemeenschappelijke Onderneming koopt ze aan en is eigenaar. De Unie draagt tot 50% van de aankoopkosten en tot 50% van de exploitatiekosten, AI-gerichte diensten inbegrepen. De rest betaalt de deelnemende staat waar de gastentiteit gevestigd is. Bij de keuze van de leverancier moet de veiligheid van de toeleveringsketen meewegen, en de raad van bestuur kan de deelname van leveranciers om veiligheidsredenen beperken op grond van de verordening Digitaal Europa. De machines staan in de Unie.

AI-fabrieken huisvesten (artikel 9). Voor AI-geoptimaliseerde supercomputers gelden extra selectiecriteria, zoals de nabijheid van een datacenter, plannen om het AI-start-upecosysteem te bedienen en samenwerking met andere AI-fabrieken (artikel 9, lid 5). Een bestaande gastentiteit kan een AI-fabriek worden (artikel 9, lid 5 bis). De gastentiteit richt één loket in voor gebruikers, ook voor start-ups, kmo's en wetenschappers (artikel 9, lid 6 bis).

Gebruik en toegang (artikel 16). EuroHPC-supercomputers staan open voor publieke en private gebruikers. Behalve de industriële machines dienen ze vooral voor publiek gefinancierd onderzoek en innovatie, toepassingen van de overheid en private innovatie van kmo's, start-ups en scale-ups (artikel 16, lid 1, zoals vervangen in 2026). AI-geoptimaliseerde machines dienen vooral voor de ontwikkeling, het testen, de evaluatie en de validatie van grote AI-modellen voor algemene doeleinden en nieuwe AI-toepassingen (artikel 16, lid 1 bis). De toegangsvoorwaarden omvatten specifieke toegang voor start-ups en kmo's. Alleen voorstellen voor betrouwbare en ethische AI die in lijn is met de waarden van de Unie komen in aanmerking (artikel 16, lid 2 bis). Gebruikers moeten verblijven, gevestigd zijn of zich bevinden in een lidstaat of in een land dat geassocieerd is met Digitaal Europa of Horizon Europa (artikel 16, lid 4).

Toewijzing en prijs (artikelen 17 en 18). Het aandeel toegangstijd van de Unie op een AI-geoptimaliseerde supercomputer is evenredig met haar financiële bijdrage en bedraagt hoogstens 50% (artikel 17, lid 1). Dat aandeel is gratis voor gebruikers uit de overheidssector, voor industriële gebruikers in projecten die door Horizon Europa of Digitaal Europa gefinancierd worden, voor houders van een excellentiekeurmerk en, waar passend, voor private innovatieactiviteiten van kmo's. De toewijzing volgt een eerlijke en transparante collegiale toetsing na doorlopend open oproepen (artikel 17, lid 6). Commercieel gebruik van het aandeel van de Unie wordt per gebruik betaald tegen marktprijzen en mag hoogstens 20% van de toegangstijd van de Unie uitmaken (artikel 18).

Open wetenschap (artikel 17, lid 7). Behalve kmo's die private innovatieactiviteiten uitvoeren, moeten gebruikers de kennis die ze dankzij de toegang opdoen volgens de principes van open wetenschap verspreiden, overeenkomstig artikel 14 van de verordening Horizon Europa. Dit punt wordt het vaakst over het hoofd gezien. Een grotere onderneming of een onderzoekspartner die gratis rekentijd krijgt, kan haar resultaten moeten delen.

AI-gigafabrieken (artikel 12 ter, ingevoegd door Verordening 2026/150).

• Locatie en partnerschap. Een AI-gigafabriek staat in een lidstaat die aan de Gemeenschappelijke Onderneming deelneemt. Ze is een partnerschap tussen de Unie en een of meer deelnemende staten, via de Gemeenschappelijke Onderneming, en een consortium, op basis van een vestigingsovereenkomst (artikel 12 ter, lid 1).
• Deelname. Deelname van entiteiten uit niet-deelnemende staten kan om strategische of veiligheidsredenen beperkt of uitgesloten worden (artikel 12 ter, lid 3).
• Selectie. Gigafabrieken worden gekozen via een gezamenlijke aanbesteding en een oproep tot het indienen van blijken van belangstelling. De lidstaat moet zijn aandeel vóór de oproep toezeggen (artikel 12 ter, lid 4). De criteria omvatten technische kwaliteit, beveiliging, energie-efficiëntie, impact, meerwaarde voor de Unie en financiële haalbaarheid, met een due diligence door een erkende financiële instelling (artikel 12 ter, lid 19).
• Geld. De Unie draagt tot 17% van de kapitaaluitgaven voor de rekeninfrastructuur, of koopt toegangstijd van gelijke waarde. De deelnemende staten leggen minstens evenveel bij. Het consortium betaalt de rest en de exploitatiekosten (artikel 12 ter, lid 5). Een AI-fabriek kan uitgroeien tot een gigafabriek, waarbij eerdere steun meetelt (artikel 12 ter, lid 6).
• Eigendom en toegang. De Gemeenschappelijke Onderneming is minstens vijf jaar eigenaar van het deel dat met de bijdrage van de Unie overeenstemt (artikel 12 ter, lid 12). Toegangstijd is evenredig met de bijdragen (artikel 12 ter, lid 13). Het aandeel van de Unie is gratis voor overheden, voor industriële gebruikers in door de Unie gefinancierd onderzoek en innovatie, en voor private innovatie van kmo's en scale-ups (artikel 12 ter, lid 15).
• Open modellen. Toegangstijd van de Unie kan gratis gaan naar projecten die open AI-modellen van de nieuwste generatie ontwikkelen, gekozen via een open wedstrijd. Die modellen worden ruim beschikbaar gesteld aan overheden en aan de wetenschappelijke en zakelijke gemeenschap (artikel 12 ter, lid 11).
• Vestigingsovereenkomst. Die valt onder het recht van de Unie, aangevuld met het recht van de lidstaat waar de gastentiteit gevestigd is. Ze regelt eigendom, bestuur, toegang, dienstverleningsniveaus, aansprakelijkheid en waarborgen tegen belangenconflicten voor technologieleveranciers in het consortium. Ze bevat ook een arbitragebeding dat het Hof van Justitie bevoegd maakt (artikel 12 ter, lid 17). Een publiek bestuursorgaan moet vooraf instemmen met toegangsovereenkomsten met entiteiten uit derde landen die vragen oproepen, met wijzigingen van de uiteindelijke zeggenschap en met de verplaatsing van kritieke activa buiten de Unie (artikel 12 ter, lid 18).
• Leveranciers. Heeft het consortium geen eigen technologieleveranciers, dan kiest het die via een eerlijke en transparante aanbesteding die de veiligheid van de toeleveringsketen meeweegt (artikel 12 ter, lid 20).

Voorgesteld: rekenkracht voor frontier-AI. De voorgestelde Cloud and AI Development Act, COM(2026) 502, zou "prioritaire projecten voor frontier-AI" invoeren waarbij minstens drie lidstaten betrokken zijn (artikel 8). De Unie en de lidstaten zouden er voldoende AI-rekenkracht voor vrijmaken, en de Unie zou de bijdragen van de lidstaten minstens evenaren (artikel 9). Dat is een voorstel en geldt nog niet.

In de praktijk

Voor je toegang vraagt, lees je de toegangsvoorwaarden van de oproep. Ga na in welke categorie je valt: gratis toegang voor private innovatie van kmo's, gratis toegang in een door de Unie gefinancierd project, of betaalde commerciële toegang. De categorie bepaalt prijs, voorrang en je verplichtingen inzake open wetenschap.

Bescherm je intellectuele eigendom. Ben je geen kmo die aan private innovatie doet, dan vraagt artikel 17, lid 7, open wetenschap. Beslis vooraf wat je publiceert, en dien eerst octrooiaanvragen in of bescherm bedrijfsgeheimen. In een consortium komen de intellectuele eigendom van de partners en de verspreidingsregels van het financieringsprogramma samen. Leg dat vast in de consortiumovereenkomst.

Let op je data. Trainingsdata die je op een gedeelde machine zet, blijven onder de GDPR en je licenties vallen. Ga na of je datalicenties verwerking op infrastructuur van derden toelaten.

Voor consortiumpartners in een gigafabriek bepaalt de vestigingsovereenkomst het contract. Reken op Unierecht, een arbitragebeding ten gunste van het Hof van Justitie, publieke goedkeuring van wijzigingen in zeggenschap en waarborgen tegen belangenconflicten voor leveranciers. Stem de consortiumovereenkomst daarop af, ook de aansprakelijkheid tussen gastentiteiten in opstellingen over meerdere locaties en landen, waar elke gastentiteit tegenover de Unie afzonderlijk verantwoordelijk is voor de bijdrage die ze ontvangt (artikel 12 ter, lid 2).

Een uitgewerkt voorbeeld: een Vlaamse scale-up en een universiteit vragen samen rekentijd op een AI-fabriek om een model voor materiaalonderzoek te trainen. De scale-up is een kmo, de universiteit niet. De partners spreken af dat de publicaties van de universiteit wachten tot de scale-up haar octrooiaanvraag heeft ingediend, en dat de gedeelde modelgewichten bij de scale-up blijven, met een licentie voor onderzoek aan de universiteit.

Veelgestelde vragen

Is toegang tot AI-fabrieken gratis?

Het aandeel toegangstijd van de Unie is gratis voor gebruikers uit de overheidssector, voor industriële gebruikers in projecten van Horizon Europa of Digitaal Europa, voor houders van een excellentiekeurmerk en, waar passend, voor private innovatieactiviteiten van kmo's. Commercieel gebruik wordt tegen marktprijs betaald en is beperkt tot 20% van de toegangstijd van de Unie.

Moeten we publiceren wat we met gratis rekentijd ontwikkelen?

Gebruikers die geen kmo zijn met private innovatie, moeten volgens artikel 17, lid 7, de principes van open wetenschap volgen. De raad van bestuur legt de detailregels vast. Bescherm octrooieerbare resultaten voor je ze verspreidt.

Kan een bedrijf van buiten de EU deelnemen aan een AI-gigafabriek?

Deelname van entiteiten uit niet-deelnemende staten kan om strategische of veiligheidsredenen beperkt of uitgesloten worden. Die beperkingen gelden in principe niet voor entiteiten uit landen die een samenwerkingsovereenkomst inzake AI-gigafabrieken of een gelijkaardige overeenkomst met de Unie hebben gesloten (artikel 12 ter, lid 3). De coördinator moet in de Unie opgericht zijn, er zijn hoofdkantoor hebben en er gecontroleerd worden.

Wie is eigenaar van een AI-gigafabriek?

Het consortium investeert het meeste geld. De Gemeenschappelijke Onderneming is minstens vijf jaar eigenaar van het deel dat met de bijdrage van de Unie overeenstemt. Daarna wordt de eigendom overgedragen of verlengd zoals de vestigingsovereenkomst bepaalt.

Hoe dit samenhangt

Ons team subsidies voor O&O helpt je rekentoegang te combineren met financiering, en ons team commerciële contracten en transacties stelt consortium- en toegangsovereenkomsten op. We maken die overeenkomsten op met Document Studio, ons eigen systeem voor documentanalyse en -opmaak, en toetsen voorgestelde voorwaarden met de clausulebibliotheek en risicoanalyse.

Geciteerde bepalingen: Verordening (EU) 2021/1173 van de Raad, artikelen 2, 5, 9, 12 bis, 12 ter, 16, 17 en 18, zoals gewijzigd bij Verordeningen (EU) 2024/1732 en 2026/150 van de Raad; voorstel COM(2026) 502, artikelen 8 en 9.

Belangrijke data:

• 19 juli 2021: EuroHPC-verordening bekendgemaakt
• 19 juni 2024: wijziging voor AI-fabrieken bekendgemaakt
• 20 januari 2026: wijziging voor AI-gigafabrieken in werking
• 31 augustus 2026: uiterste datum om middelen uit de herstel- en veerkrachtfaciliteit aan de Gemeenschappelijke Onderneming over te dragen, zodat de termijn van die faciliteit als gehaald geldt (artikel 12 ter, lid 8)

Verder lezen: AI-testomgevingen voor regelgeving en testen onder reële omstandigheden, de Cloud and AI Development Act, financiering voor AI- en digitale projecten, Chips Act 2.0 en de Quantum Act en subsidies en fiscale stimuli voor IE in België.