Naar de inhoud
pitch

De Europese Data Act

Wat Verordening (EU) 2023/2854 vraagt van makers en gebruikers van verbonden producten, datahouders, cloudaanbieders en iedereen die over data contracteert, en wanneer elk onderdeel van toepassing is.

Door
Door , Advocaat
Gepubliceerd
Bijgewerkt
Tijd
9 min lezen

Onderdeel van je doel: De relatie beëindigen, Dataverordening en data delen

Wat is er veranderd (13-11-2026) We voegden de modelcontractvoorwaarden en standaardcontractbepalingen van de Commissie onder artikel 41 toe (Aanbeveling (EU) 2026/2394 van 29 oktober 2026), de regels over overstappen tussen cloudaanbieders uit hoofdstuk VI in meer detail, de interoperabiliteitsregels uit hoofdstuk VIII, en een link naar onze verdieping over de ontwerpplichten voor verbonden producten die sinds 12 september 2026 gelden.

Het juridisch kader

De Data Act is Verordening (EU) 2023/2854. Ze is in werking getreden op 11 januari 2024 en is algemeen van toepassing sinds 12 september 2025. Ze regelt wie toegang heeft tot data die door verbonden producten en gerelateerde diensten worden gegenereerd en wie die mag gebruiken, en bevat regels over datacontracten, het overstappen tussen cloudaanbieders en toegang voor de overheid.

Wie valt eronder

De verordening werkt met omschreven rollen. Een gebruiker is eigenaar, huurder of lessee van een verbonden product, of ontvangt een gerelateerde dienst. Een datahouder is de partij die het recht of de plicht heeft om productdata te gebruiken en beschikbaar te stellen, vaak de fabrikant of dienstverlener. Een ontvanger van data ontvangt data op verzoek van de gebruiker. De Data Act geldt voor producten en diensten die op de EU-markt worden aangeboden, ongeacht waar de aanbieder is gevestigd. Persoonsgegevens blijven onder de GDPR vallen, die bij strijdigheid voorrang heeft (artikel 1, lid 5).

De belangrijkste onderdelen

  • Toegang voor gebruikers (hoofdstuk II, artikelen 3 tot 7). Gebruikers moeten vóór de aankoop weten welke data het product genereert en hoe ze die kunnen krijgen (artikel 3, leden 2 en 3). Ze kunnen direct beschikbare data van de datahouder krijgen (artikel 4) en de houder opdragen die aan een derde te bezorgen (artikel 5). Derden mogen de data niet gebruiken om een concurrerend product te ontwikkelen (artikel 6). De ontwerpverplichting van artikel 3, lid 1, om data standaard toegankelijk te maken, geldt voor producten die na 12 september 2026 op de markt komen. Micro- en kleine ondernemingen die producten fabriceren zijn grotendeels vrijgesteld (artikel 7).
  • Van datahouder naar ontvanger (hoofdstuk III, artikelen 8 tot 12). Moet een houder data beschikbaar stellen, dan gebeurt dat op billijke, redelijke en niet-discriminerende voorwaarden. De vergoeding moet redelijk zijn en mag een marge bevatten, maar is voor micro-, kleine en middelgrote ontvangers beperkt tot de kosten (artikel 9). Poortwachters onder de Digital Markets Act kunnen geen ontvanger zijn (artikel 5, lid 3).
  • Oneerlijke bedingen (hoofdstuk IV, artikel 13). Een beding over toegang tot en gebruik van data, of over aansprakelijkheid en rechtsmiddelen, is niet bindend als het eenzijdig aan een andere onderneming is opgelegd en oneerlijk is. Sommige bedingen zijn altijd oneerlijk, zoals het uitsluiten van aansprakelijkheid voor opzettelijke daden. Hoofdstuk IV geldt voor contracten die na 12 september 2025 zijn gesloten en vanaf 12 september 2027 ook voor oudere contracten van onbepaalde duur of met een looptijd van ten minste tien jaar vanaf 11 januari 2024.
  • Overheidssector (hoofdstuk V, artikelen 14 tot 22). Overheidsinstanties kunnen data opvragen bij uitzonderlijke noodzaak, zoals een noodsituatie.
  • Overstappen tussen cloud- en edgediensten (hoofdstuk VI, artikelen 23 tot 31). Klanten kunnen van aanbieder wisselen met een maximale opzegtermijn en een overgangsperiode. Overstapkosten verdwijnen vanaf 12 januari 2027 helemaal (artikel 29).
  • Internationale toegang (artikel 32). Aanbieders moeten maatregelen nemen tegen onrechtmatige toegang van derde landen tot niet-persoonsgebonden data.

Overstappen tussen cloudaanbieders in detail (hoofdstuk VI)

Hoofdstuk VI geldt voor aanbieders van dataverwerkingsdiensten, wat cloud- en edgediensten omvat. Aanbieders moeten precommerciële, commerciële, technische, contractuele en organisatorische belemmeringen wegnemen die klanten verhinderen op te zeggen, over te stappen naar een andere aanbieder van hetzelfde type dienst, hun exporteerbare data en digitale activa over te dragen of naar hun eigen infrastructuur te verhuizen (artikel 23). De overstaprechten staan in een schriftelijk contract dat vóór de ondertekening ter beschikking wordt gesteld (artikel 25). Dat contract bevat minstens:

  • een maximale opzegtermijn van twee maanden om het overstapproces op te starten (artikel 25, lid 2, d));
  • een overgangsperiode van hoogstens 30 kalenderdagen waarin de aanbieder helpt, de dienst laat doorlopen, bekende continuïteitsrisico's meldt en de data veilig houdt (artikel 25, lid 2, a)); is dat technisch onhaalbaar, dan meldt de aanbieder dat binnen 14 werkdagen en stelt hij een alternatieve periode van ten hoogste zeven maanden voor (artikel 25, lid 4), en de klant kan de overgangsperiode één keer verlengen (artikel 25, lid 5);
  • een volledige lijst van de data en digitale activa die kunnen worden overgedragen, en van de interne gegevens van de aanbieder die zijn uitgesloten om zijn bedrijfsgeheimen te beschermen (artikel 25, lid 2, e) en f));
  • een termijn van minstens 30 kalenderdagen om de data op te halen, en daarna volledige wissing (artikel 25, lid 2, g) en h)).

Aanbieders maken de jurisdictie van hun infrastructuur bekend en hun maatregelen tegen onrechtmatige toegang van buitenlandse overheden tot niet-persoonsgebonden data (artikel 28). Aanbieders van infrastructuur helpen de klant om bij de nieuwe aanbieder functionele gelijkwaardigheid te bereiken; andere aanbieders bieden kosteloos open interfaces aan en volgen, zodra die gepubliceerd zijn, gemeenschappelijke specificaties of geharmoniseerde normen voor interoperabiliteit (artikel 30). Diensten op maat die niet op brede commerciële schaal worden aangeboden, en testversies voor beperkte tijd, zijn deels vrijgesteld (artikel 31). Overstapkosten mogen tot 12 januari 2027 alleen de rechtstreekse kosten dekken en zijn daarna verboden (artikel 29). Bij parallel gebruik van meerdere clouds mogen aanbieders gegevensextractievergoedingen alleen aanrekenen om hun werkelijke kosten door te rekenen (artikel 34).

Interoperabiliteit (hoofdstuk VIII)

Deelnemers aan dataruimten die data of datadiensten aan anderen aanbieden, beschrijven hun datasets, datastructuren en -formaten en de technische toegangsmiddelen zoals API's, zodat ontvangers de data kunnen vinden en gebruiken, en maken waar van toepassing de interoperabiliteit mogelijk van tools die gegevensdelingsovereenkomsten automatisch uitvoeren (artikel 33). Geharmoniseerde normen of gemeenschappelijke specificaties van de Commissie geven een vermoeden van conformiteit. Open interoperabiliteitsspecificaties en normen voor clouddiensten moeten overdraagbaarheid en, waar haalbaar, functionele gelijkwaardigheid ondersteunen (artikel 35). Wie slimme contracten levert die gegevensdelingsovereenkomsten uitvoeren, moet voldoen aan essentiële eisen over robuustheid, veilige beëindiging, archivering, toegangscontrole en overeenstemming met de overeenkomst, een conformiteitsbeoordeling uitvoeren en een EU-conformiteitsverklaring opstellen (artikel 36).

Modelcontractvoorwaarden en standaardcontractbepalingen (artikel 41)

Artikel 41 droeg de Commissie op om niet-bindende modelcontractvoorwaarden over toegang tot en gebruik van data en niet-bindende standaardcontractbepalingen voor cloudcontracten aan te bevelen. Dat gebeurde met Aanbeveling (EU) 2026/2394 van de Commissie van 29 oktober 2026, bekendgemaakt in het Publicatieblad op 6 november 2026. De bijlagen bevatten:

  • modelcontractvoorwaarden voor overeenkomsten tussen gegevenshouders en gebruikers van verbonden producten (bijlage II), tussen gebruikers en gegevensontvangers (bijlage III), tussen gegevenshouders en gegevensontvangers bij delen op verzoek van een gebruiker (bijlage IV) en voor het vrijwillig delen van gegevens (bijlage V);
  • standaardcontractbepalingen voor cloudcontracten over overstappen en uitstappen (bijlage VI), beëindiging (bijlage VII), beveiliging en bedrijfscontinuïteit (bijlage VIII), niet-verspreiding van contractdocumenten (bijlage IX), aansprakelijkheid (bijlage X), niet-wijziging (bijlage XI) en definities (bijlage XII).

De aanbeveling vraagt partijen deze voorwaarden te gebruiken en de lidstaten om ze te promoten, ook via de geschillenbeslechtingsinstanties en autoriteiten van de Data Act. Ze zijn niet bindend, maar ze tonen wat de Commissie billijk vindt, en dat telt wanneer een beding aan artikel 13 wordt getoetst.

Bedrijfsgeheimen en databankenrecht

De Data Act heft de bescherming niet op. Een datahouder kan vooraf maatregelen eisen om de vertrouwelijkheid van bedrijfsgeheimen te bewaren en kan in uitzonderlijke omstandigheden weigeren als ernstige schade waarschijnlijk is en het bedrijfsgeheim niet anders kan worden beschermd (artikel 4, leden 6 tot 8 tegenover gebruikers en artikel 5, leden 9 tot 11 tegenover derden). Het sui generis databankenrecht van Richtlijn 96/9/EG geldt niet voor databanken met data die afkomstig zijn van of gegenereerd zijn door een verbonden product of gerelateerde dienst (artikel 43). Beide komen aan bod in databankenrecht en bedrijfsgeheimen.

Handhaving

Elke lidstaat wijst bevoegde autoriteiten aan, waarbij de gegevensbeschermingsautoriteit bevoegd is voor de aspecten die persoonsgegevens betreffen. De lidstaten bepalen de sancties. Zoek uit welke autoriteit is aangewezen in het land waar je actief bent.

In de praktijk

Een Vlaamse fabrikant verkoopt industriële pompen met ingebouwde sensoren en een monitoringabonnement. Een klant vraagt de werkingsdata van de pomp op om ze aan een onafhankelijk onderhoudsbedrijf te geven. Na de relevante data moet de fabrikant die data op verzoek beschikbaar stellen, en het onderhoudsbedrijf mag ze niet gebruiken om een concurrerende pomp te ontwikkelen. De fabrikant kan zijn ontwerp-knowhow beschermen, maar moet eerst vertrouwelijkheidsmaatregelen afspreken en kan niet zomaar weigeren.

Een softwarebedrijf levert analysediensten aan een retailer op basis van standaardvoorwaarden waarin de leverancier de dataregels op elk moment mag wijzigen, elke aansprakelijkheid voor datafouten uitsluit en alle rechten op afgeleide data houdt. Had de retailer geen reële kans om te onderhandelen, dan lopen die bedingen het risico onafdwingbaar te zijn op grond van artikel 13.

Een kmo gebruikt een clouddienst op basis van een contract uit 2023 met een minimumduur van twee jaar. Vanaf 12 januari 2027 kan ze overstappen zonder overstapkosten, en moet de aanbieder de overgang ondersteunen.

Een softwarebedrijf draait zijn platform bij een grote cloudaanbieder en wil naar een Europese aanbieder verhuizen. Het zegt op, met een opzegtermijn die volgens zijn contract hoogstens twee maanden mag zijn, noemt de nieuwe aanbieder en vraagt de lijst van exporteerbare data op. De oude aanbieder heeft 30 dagen om de overgang af te ronden, laat de dienst intussen doorlopen en houdt de data daarna nog minstens 30 dagen beschikbaar.

Veelgestelde vragen

Moeten we de modelvoorwaarden van de Commissie gebruiken?

Nee. Aanbeveling (EU) 2026/2394 is niet bindend. Ze is wel een nuttige maatstaf: een beding dat sterk van het model afwijkt, is moeilijker te verdedigen als billijk onder artikel 13.

Geldt de Data Act voor ons als we geen verbonden producten maken?

Mogelijk wel. Hoofdstuk IV geldt voor elke onderneming die over data contracteert, en de regels over overstappen en internationale toegang gelden voor aanbieders van gegevensverwerkingsdiensten. Gebruikers van verbonden producten krijgen bovendien rechten.

Vervangt ze de GDPR?

Nee. Zijn er persoonsgegevens in het spel, dan blijft de GDPR gelden en heeft ze voorrang. Delen op grond van de Data Act vraagt een rechtsgrond onder de GDPR.

Mogen we nog weigeren om data te delen die een bedrijfsgeheim zijn?

Alleen in beperkte gevallen. De hoofdregel is delen, met vooraf afgesproken waarborgen. Weigeren kan alleen in uitzonderlijke situaties met aantoonbare ernstige schade en moet worden gemeld aan de bevoegde autoriteit.

Wat moeten we nu doen?

Breng in kaart welke data je producten genereren, werk de informatie voor gebruikers bij, toets de databepalingen in je contracten aan artikel 13 en check je cloudcontracten op overstapvoorwaarden.

Hoe dit samenhangt

De Data Act raakt aan hoe je data beschermt en in licentie geeft. Zie onze dienstverlening bescherming van data en databanken en datalicenties en datadeling. Met Document Studio, ons eigen systeem om documenten te analyseren en op te stellen, toetsen we bestaande contracten op deze punten en maak je conforme voorwaarden klaar, en het register van rechten en verplichtingen volgt de plichten op na ondertekening. Zie ook internationale doorgifte van gegevens, onze verdieping over de ontwerpplichten voor verbonden producten sinds 12 september 2026, en Verordening cyberweerbaarheid I voor de beveiliging van dezelfde producten. Hoe de overstapregels samenlopen met de voorgestelde soevereiniteitsregels, lees je in overstappen tussen cloudaanbieders.

Laatste nieuws

In het kort

  • Toegangsrechten voor gebruikers van verbonden producten
  • Billijke voorwaarden in datacontracten tussen ondernemingen
  • Bedrijfsgeheimen en databankenrecht onder de Data Act
  • Overstappen tussen cloudaanbieders
  • Toepassingsdata zoals die gelden in oktober 2026

Meer over Data

Even sparren?

Vertel waar je mee bezig bent. We zetten de juiste persoon erop en je hoort binnen één werkdag van ons. Het eerste gesprek is gratis.

Plan een gesprek